Thiên thần và Nhân thần ở Quảng Ninh xưa qua các Đạo sắc phong

Các di tích đền thờ thường gắn liền với một truyền thuyết nào đấy về một vị thần, có thể là Thiên thần hoặc Nhân thần. Và thường thì những vị thần này được vua ban Đạo sắc phong…



Ở Quảng Ninh, theo sách Thần tích, Thần sắc, trước Cách mạng Tháng 8-1945, đã có 1.245 trang tư liệu, cả chữ Hán và chữ Quốc ngữ, viết về tục thờ cúng thần ở 102 thôn, làng thuộc huyện Đông Triều, Yên Hưng, Hoành Bồ và bang Cẩm Phả, còn các huyện Bình Liêu, Ba Chẽ, Tiên Yên, Đầm Hà, Hải Hà, Móng Cái không có sắc phong, không thấy xuất hiện thờ cúng các thần như 3 huyện và bang Cẩm Phả.

Trong 102 thôn làng thờ cúng các vị thần (Nhân thần và Thiên thần) có 41 làng được cấp 255 đạo sắc phong của các nhà vua từ thời Lê đến thời Nguyễn.

Đền thờ Trần Hưng Đạo ở Yên Giang (Quảng Yên). Ảnh: TRẦN MINH
Đền thờ Trần Hưng Đạo ở Yên Giang (Quảng Yên). Ảnh: TRẦN MINH

Làng có nhiều đạo sắc phong nhất ở tỉnh ta là làng Mỹ Cụ (nay thuộc xã Hưng Đạo, huyện Đông Triều) có 39 đạo sắc phong cho 8 nhân thần, gồm: Trương Hát, Kiêm Tri Tôn Đạo, Cao Sơn Cây Mít, Cư Xỉ, Cao Sơn Đống Giác, Chính Mẫu, Cao Sơn Cây Si, Ngọc Chinh công chúa). Khoái lạc có 14 Đạo sắc phong, phong thần cho 3 người, là: Cao Sơn, Quý Minh, Đông Phong và một thiên thần là Liễu Hạnh. Quế Lạt có 13 Đạo sắc phong; Thủ Dương, Yên Lãng mỗi địa phương có 10 Đạo sắc phong; Vân Quế, Linh Tràng, Bí Giang, Động Linh mỗi địa phương có 9 đạo sắc phong; An Ninh, Đốc Trại, Chí Linh, Trại Lốc mỗi địa phương có 8 Đạo sắc phong, còn 22 làng xã khác có từ 2 đến 7 Đạo sắc phong.

Trong 102 Nhân thần có 48 vị được dân từ 2 làng thờ cúng trở lên. Đặc biệt có một vị được 34 làng cùng thờ, đó là Thần Cao Sơn, một nhân vật thần thoại từ thời Vua Hùng. Ông là người có công giúp dân, giúp nước. Đền thờ ông được xây dựng nhiều vào thời Hậu Lê; 4 vị thần được làng, xã thờ, 3 vị thần được 5 làng, xã thờ. Riêng Hưng Đạo Vương có 6 thôn, làng thờ dưới 2  danh xưng: Trần Hưng Đạo (4 làng thờ), Trần Quốc Tuấn (2 làng thờ). Làng Cẩm Phả, bang Cẩm Phả có 1 đạo sắc phong công nhận Thần ông Cửa Suốt (Trần Hưng Nhượng). Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Lê Lai có một làng thờ (làng Trí Xuyên, nay thuộc thị trấn Trới, Hoành Bồ).

Trong số 138 Nhân thần có 17 nữ thần (9 công chúa, 2 phu nhân) như: Lê Thị Tốn, Đinh Thị Mạc,Trần Thị Hạnh, Trần Thị Nhất v.v. Toàn tỉnh có 8 Đạo sắc phong công nhận 4 Thành hoàng làng, trong đó làng Vân Đông có 6 Đạo sắc phong công nhận 2 Thành hoàng làng, Kim Sen có 2 Đạo sắc phong công nhận 2 Thành hoàng làng. Còn 7 Thành hoàng được công nhận nhưng không có sắc phong...

Trong số 57 Thiên thần có Đạo sắc phong thì các làng ở Đông Triều thờ 50 vị, chiếm 87,71%. Trong các Thiên thần, có nhiều vị như: Anh Quân, Cây Găng, Chúa Sơn, Cửa Nghè, Đông Hiến, Đông Thái Hầu v.v chúng tôi chưa tìm ra sự tích; riêng thần Linh Lang (Thần Rắn) được 14 làng cổ xưa nay thuộc các xã Hưng Đạo, Xuân Sơn, Kim Sơn, Tràng Lương, Yên Thọ, Mạo Khê thờ cúng...

Thần Linh Lang có nhiều thuyết, nhưng thuyết gắn với đền, chùa là nhiều nhất. Sách báo, thư tịch và điêu khắc ở các chùa đã thể hiện con rắn gắn với Phật giáo. Trong đạo Phật có truyền thuyết nhiều con rắn chụm lại che mưa cho Đức Phật; nhiều công trình kiến trúc của tôn giáo, nhất là các chùa chiền, hình tượng con rắn được khắc hoạ dưới nhiều góc độ khác nhau nói lên sự thông minh hữu ích của chúng…

Bích Loan